Doel van de alchemie

In de Chinese traditie was het doel tot de 12e eeuw steeds 'praktisch' opgevat. Enerzijds was er het maken van goud, anderzijds de zoektocht naar een levensverlengend middel. Over het eigenlijke doel van de westerse alchemie blijft echter veel onduidelijk. Alchemistische geschriften zijn in de regel immers zeer occult (duister, raadselachtig) opgesteld. Alchemistische auteurs gebruikten een soort geheimtaal met symbolen die grotendeels waren ontleend aan de astrologie, zodat alleen 'ingewijden' toegang hadden tot de veronderstelde wijsheid van de alchemie.

Tot aan Paracelsus (zie afbeelding) was het voornaamste doel van de alchemisten het vervaardigen van de Steen der Wijzen, om zo rijk en onsterfelijk te worden. De 16e-eeuwse arts bracht hier verandering in. Hij vond dat de alchemist zijn futiele zoektocht naar het fonkelend goud moest staken en de mensheid beter kon dienen door onderzoek naar betere medicijnen. Vooral de opkomst van de moderne wetenschap vanaf de 17e eeuw maakte echter dat de alchemie meer en meer een 'innerlijke' discipline werd. Auteurs als Jakob Böhme (1575-1624) en Thomas Vaughan (1621-1665) werkten heel waarschijnlijk al niet meer in een laboratorium. Deze schrijvers identificeerden de Steen der Wijzen vaak met Christus en waren met evenveel recht mysticus te noemen als alchemist.

Het recept voor de Steen der Wijzen

Bij alchemie in het algemeen en bij het vervaardigen van de Steen der Wijzen, worden verschillende fasen doorlopen:

  1. Calcinatie: tot kalk branden of oxidatie
  2. Dissolutie: oplossen (zie voor het universeel oplosmiddel: "Alkahest")
  3. Separatie: scheiden
  4. Conjunctie: samenvoegen
  5. Fermentatie: gisten
  6. Distillatie: reiniging door verdamping
  7. Coagulatie: stolling, solidificatie

De op die wijze verkregen materie wordt het filosofisch ei genoemd: de 'eerste materie' van de Steen der Wijzen, samengesteld uit zout, sulfer en mercurium.

Nicolas Flamel (1330-1418) stelde de volgende 'vereenvoudigde' werkwijze voor:

  • L’œuvre au noir, genoemd naar de zwarte kleur die de bereiding krijgt: het blakeren van het materiaal in het vuur om de onzuiverheden eruit te halen.
  • L’œuvre au blanc, of 'petit-œuvre' (het kleine werk) is een ongekende bewerking die 'de Witte Steen' oplevert, die gewone metalen in zilver kan veranderen. Symbolisch voorgesteld door een boom die manen draagt.
  • L'œuvre au rouge, of 'grand-œuvre' (het grote werk); hier hebben we evenmin informatie over; in deze fase transformeert de Witte Steen in de Steen der Wijzen, symbolisch door een 'zonneboom' voorgesteld.

Er zouden drie belangrijke etappes zijn in het vervaardigen van de Steen der Wijzen:

  1. Eerst dient een ferment te worden geëxtraheerd, genaamd mercurium der filosofen (een hypothetische chemische stof)
  2. Dit ferment laten reageren op goud en op zilver om twee supplementaire fermenten te verkrijgen.
  3. Het met het goud gecreëerde ferment in een glas mengen met dat wat met zilver is gemaakt, samen met het mercurium en vervolgens luchtdicht afsluiten en aan de kook brengen.

Het alchemistische proces wordt door verschillende alchemistische auteurs beschreven in meestal 3, 4, 7 of 12 fasen, waarbij de ruwe materie bewerkt wordt om als eindproduct de Steen der Wijzen op te leveren.

Een invloedrijk werk was bijvoorbeeld George Ripley's The Compound of Alchemy uit 1591, waarin de 12 hoofdstukken de 12 fasen van het magnum opus ("het grote werk") als volgt beschrijven:

  1. Calcinatie ('Calcination'):reduceert een vast lichaam tot wit poeder
  2. Oplossing ('Solution'): de vaste materie wordt vloeibaar gemaakt door een krachtig 'solvent'; een terugkeer naar de prima materia
  3. Scheiding ('Separation'): de 4 elementen worden afgebroken en het spirituele mercurium (de anima) komt vrij
  4. Conjunctie ('Conjunction')'): ook het chemische huwelijk genoemd, waarbij de tegengestelden terug worden verenigd (Het chemisch huwelijk wordt vaak uitgebeeld als een coïtus tussen een naakte koning en koningin.)
  5. Verrotting ('Putrefaction'): zwartheid (nigredo) en verrotting als prelude tot het nieuwe leven
  6. Stolling ('Congelation'): de materie is getransmuteerd; de witte steen der alchemisten.
  7. Voeding ('Cibation'): een proces ter versterking, het 'voeden' van de hernieuwde materie
  8. Sublimatie ('Sublimation'): maakt het lichaam van de materie spiritueel. De volgende fasen beschrijven obscure processen met het doel de materie verder te 'veredelen'
  9. Fermentatie ('Fermentation')
  10. Verheffing ('Exaltation')
  11. Vermeerdering ('Multiplication')
  12. Projectie ('Projection'):als de tinctuur werkt, kan hiermee gewoon metaal omgevormd worden tot goud